Dirk Thijssen - Een monument voor Menno
Een monument voor Menno
Pieter is mijn naam, Pieter van der Plas, steenhouwer te Amsterdam en lid van het steenhouwersgilde. Als 14-jarige jongeman trad ik in de leer bij een oudere collega. Nu ben ik sinds vele jaren een gerespecteerd meester. Ik ben de richting opgegaan van de vrije beeldhouwkunst en dat heeft mij de opdracht opgeleverd waarover ik het met u wil hebben.
Op een zonnige dag in de zomer van het jaar 1704 staat een deftige Friese jonker in mijn atelier. Hij introduceert zich als Gosewijn, zoon van Menno baron Van Coehoorn, de fameuze generaal en vestingbouwer en tot onze spijt afgelopen april gestorven. Ik laat Gosewijn binnen en vraag waarom hij is gekomen. Hij opent zijn tas en toont mij een stapel ontwerptekeningen. Het blijkt dat hij voor zijn vader een fraai grafmonument wil bestellen, ontworpen door Daniel Marot, de bekende Franse architect.
Een moeilijke opdracht
Als we de tekeningen hebben uitgespreid op de werktafel slaat de schrik mij om het hart. Met trillende vingers blader ik door de stapel tekeningen. Een werk van deze omvang heb ik niet eerder onder handen gehad. In afmetingen en glorie is het natuurlijk niet te vergelijken met het praalgraf van Willem van Oranje, maar voor het graf van een militair uit het Friese dorp Wijckel is het is het een imposant ontwerp. Imposant en tegelijkertijd verfijnd. Ja, die Marot is een talentvol ontwerper!
Na wat wikken en wegen aanvaard ik de opdracht. Voor een 57-jarige ambachtsman is dit een buitenkans! Maar ik heb wel het budget wat laten verhogen. Hij wenst namelijk een kist van zwart natuursteen, met daarop een liggend beeld van baron Menno in wit marmer. Dit alles tegen de achtergrond van een obelisk in roodgevlamd marmer met daaraan bevestigd een omlijsting van spierwit marmer met het familiewapen. De materialen moet ik uit de Spaanse Nederlanden en Italië laten komen. En daarbovenop moet ik mijn atelier in Amsterdamlaten uitbreiden voor deze klus. In onderdelen zal het gehele werk over de Zuyderzee naar Friesland moeten worden verscheept. In de dorpskerk van Wijckel moet het monument tenslotte in elkaar worden gezet.
Ik moet me goed verdiepen
Het is een eervolle opdracht maar ik twijfel steeds meer of ik dit wel aankan. Ik heb me natuurlijk uitgebreid georiënteerd in graftombes en beeldhouwkunst in het algemeen. Ik ben een bewonderaar van mannen als Hendrick de Keyser en Rombout Verhulst. En ik heb een grote passie voor het werk van Bernini, de grote Italiaanse beeldhouwer uit het begin van de vorige eeuw. Door gedetailleerde tekeningen van reizende kunstenaars uit onze Republiek maakte ik kennis met zijn werk. Waar veel beeldhouwers een statische afbeelding van de werkelijkheid nastreven, vertelt hij met ieder beeld een verhaal. Zijn beeld van de god Hades, die het jonge meisje Persephone ontvoert, maakte diepe indruk op mij. De vingers van Hades’ grote rechterhand maken kuiltjes in Persephone’s zachte dijbeen. Het is alsof hij het harde marmer boetseert in de juiste vorm. De vertelkracht die daarvan uitgaat is enorm!
Ik heb mij natuurlijk ook verdiept in het leven en de werken van baron Menno. Bij onze stadhouder, God hebbe zijn ziel, stond Menno (telg uit een militair geslacht) in hoog aanzien. Men vertelt mij dat hij als vestingbouwer in Europa alleen zijn gelijke vond in de Fransman Vauban, die vestingbouwer is in het leger van de Zonnekoning. Qua nationaliteit waren Vauban en Menno elkaars tegenstander, Frankrijk en Nederland voerden in hun tijd vaak oorlog. Toch schijnen deze vestingbouwers bevriend te zijn geweest en bezochten ze zelfs elkaars bouwwerken! Menno van Coehoorn is natuurlijk ook bekend van de Zuyderfrontier, een waterlinie die zich uitstrekt van Bergen op Zoom tot Grave. Hij is de man die op zijn reis door Brabant in 1698 alle inundatiegebieden en talrijke vestingwerken tot één groot verdedigingswerk samensmeedde. En vergeet niet de Coehoornmortier, een kleine granaatwerper die soldaten op hun rug kunnen dragen. Een mooie uitvinding van Menno van Coehoorn die recent in gebruik genomen is door het Staatse leger.
Het is me gelukt!
Nu, eind 1706, na ruim twee jaar noeste arbeid, leg ik de laatste hand aan dit grafmonument voor Menno van Coehoorn in de kerk van Wijckel. Ik ben, net als tijdens eerdere reizen van Amsterdam naar Friesland, flink zeeziek geweest. De beruchte korte golfslag op de Zuyderzee had er bijna toe geleid dat ik de opdracht teruggaf! De Wijckelse kerk is gelegen vlak naast het landgoed Meerestein waar de baron woonde. Wat vooral nog aandacht behoeft is de imposante allongepruik van Menno. Met deze langharige pruik gesierd deed hij qua uiterlijk niet onder voor de Zonnekoning, voor Daniel Marot of voor de overleden stadhouder Willem. Voor mij, als ambachtsman is zo’n pruik niet handig, maar de deftige heren pronken ermee. Zo ben ik luid zuchtend krul voor krul nog aan het nalopen als ik gestommel achter me hoor. En ineens klinkt er vrolijk: "As it net kin sa't it moat, dan moat it mar sa't it kin." Ik draai me om en sta oog in oog met de 27-jarige Gosewijn van Coehoorn, die lachend naar het praalgraf kijkt en mij in zijn moedertaal geruststelt. “Doe niet te veel moeite man”, “je hebt een fraai stuk werk geleverd; het is alsof mijn vader elk moment kan opstaan van zijn bed”.
Nu kan ik mijn geworstel met het weerbarstige marmer achter mij laten. Ik kan de twijfel over mijn talent laten varen en ook de jaloezie op mijn grote voorgangers. “Het is alsof ik pas nu mijn meesterwerk heb afgeleverd, heer Gosewijn” zeg ik als trotse en gelukkige Pieter van der Plas, steenhouwer te Amsterdam.
Epiloog
Tweeëneenhalf jaar vóór dit gelukzalige moment voor Pieter van der Plas was Menno van Coehoorn overleden in Den Haag. Zijn lichaam was overgebracht naar Wijckel en begraven in de Vaste Burchtkerk, vlak voor de plaats waar in de jaren daarna het grafmonument zou verrijzen. Het monument bevindt zich nog steeds in deze kerk. Het is in de periode 2006-2007 gerestaureerd. Wie de moeite neemt om in de zomermaanden op een zaterdag tussen 13.30 en 17.00 de kerk te bezoeken zal een pareltje van vroeg 18e -eeuwse Nederlandse beeldhouwkunst ontdekken.