Waterbouwkundig meesterwerk in Brabant

Al sinds de Tachtigjarige oorlog - ruim 450 jaar geleden - zet men in Brabant het water in als verdedigingsmiddel. Hier ligt dan ook de eerste echte waterlinie van Nederland. Na de Spanjaarden deed deze dienst tegen de Fransen en Belgen, tot gevechtsvliegtuigen in de Tweede Wereldoorlog een eind aan de Zuiderwaterlinie als militaire verdedigingslinie.

Ten strijde! De Oranjes en Spanjaarden

Het is 1200, de Middeleeuwen. De eerste vestingsteden verrijzen. Dikke muren moeten de bewoners tegen de vijand beschermen, maar wapens worden krachtiger en de vijand schiet steeds makkelijker over de muren heen. En zo begint water een belangrijke rol te spelen in het vergroten van de verdediginszone. In West-Brabant legt men de 'Linie van de Eendracht' aan in 1582 tegen de Spanjaarden. En in Den Bosch loopt Maurits van Naussau letterlijk vast in het moeras, wanneer hij de stad in 1601 en 1603 uit handen van de Spanjaarden probeert te krijgen. Dit leverde Den Bosch zelfs de bijnaam 'Moerasdraak' op. In 1628 en 1629 experimenteerden Bergen op Zoom en Steenbergen opnieuw met water als verdedigingsmiddel. Met een sluis en beekjes zetten ze gecoördineerd grote stukken land onder water om de Spanjaarden te stoppen. Deze techniek (inundatie) vormt later de basis voor de Nederlandse waterlinies.

Beeld: "De overgave van Breda", Diego Velàsquez, 1634.
Het origineel hangt in het Prado Museum in Madrid, een kopie in het stadshuis te Breda

Een linie tegen ongenode gasten uit het zuiden

Na de Tachtigjarige Oorlog raken de verdedigingwerken in verval. Maar de dreiging uit het Zuiden houdt aan. Daarom ontwerpt Menno van Coehoorn in de 17e eeuw één ketting van waterlinies. Het Brabantse deel van dit staaltje ingenieurskunst noemen we nu De Zuiderwaterlinie. Het is de langste aaneengeschakelde linie van vestingsteden, forten en inundatiegebieden van Nederland. De linie maakt het de Fransen vanaf 1747 lastig. Maar in 1794 werkt de kou tegen: de Fransen steken eenvoudigweg de bevroren rivieren over en overheersen tot 1814. De onrust keert in 1830 terug. Als de Belgen onafhankelijk worden, maakt dat Noord-Brabant en Zeeuws-Vlaanderen opnieuw grensgebied van Nederland. De verdedigingswerken van Noord-Brabant worden versterkt, maar er komt geen oorlog.

Beeld: Franse troepen steken de bevroren rivier over, rond 1785, Charles Rochussen
Bron: www.rijksmuseum.nl

Eerste en Tweede Wereldoorlog

'Wij zijn neutraal!' Dat was het standpunt van Nederland toen in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Maar, voor alle zekerheid, kwamen er extra manschappen op strategische plekken van de Zuiderwaterlinie. 'Wij zijn weer neutraal, hoor!' klonk het in 1940. Het mocht niet baten. Nog één keer probeerden de Nederlanders de vijand met het water tegen te houden, maar de Duitsers vlogen daar met hun gevechtsvliegtuigen vol bommen en parachutisten gewoon overheen. Als Nederland eenmaal bezet is, gebruiken en vernieuwen de Duitsers nog enkele forten bij Willemstad. In 1952 is de Zuiderwaterlinie definitief opgeheven als militaire verdedigingslinie.
 

Beeld: Neergeschoten Duitse vliegtuigen, anoniem, 1940
Bron: www.rijksmuseum.nl

Duik in de geschiedenis

Zachte -g aan het Zuiderfrontier

Menno van Coehoorn: het genie van de linie

Inundatie: water als bondgenoot

Vijf regio's met verschillende gezichten

25 partners