Van munitiebrood tot manoeuvre chocolaad

In het voorjaar van 2026 zijn we gestart met een nieuw onderzoeksproject over militaire voedselvoorziening in de 17e, 18e en 19e eeuw. Dit doen we samen met geschiedenisliefhebbers, (lokale) historici, archiefinstellingen en studenten. En misschien wel met jou?

We zoeken nog onderzoekers om een aantal thema’s te duiken die tot nu toe nog niet zo sterk naar voren komen:

  • De invloed van diëtisten en wetenschappelijk onderzoek op het soldatendieet
  • (Militaire?) bierbrouwerijen en bier als product
  • Conserveringstechnieken en -fabrieken
  • De relatie tussen margarinefabrieken en het leger
  • Militaire slachterijen
  • De 17e eeuw
  • Militaire bakkerijen
  • West-Brabant en het Zeeuwse en Zuid-Hollandse deel van de Zuiderwaterlinie

Mail projectleider Stef Koenis 

Het onderwerp

‘Een leger marcheert op zijn maag’ is een uitspraak die aan Napoleon wordt toegeschreven, maar ook vóór hem was men zich hier al van bewust: zonder een efficiënte voedselvoorziening vallen legers en verdedigingslinies uiteen. Oorlogsvoering was er daarom op gericht de eigen bevoorrading te beschermen die van de tegenstander te verstoren: belegeringen moesten de vijand uithongeren en ook de tactiek van de verschroeide aarde is in de Zuiderwaterlinie meermaals toegepast. Waar in het begin van de Tachtigjarige Oorlog de voedselvoorziening van de militairen volledig in particuliere handen was, is deze in de loop der eeuwen steeds verder gemilitariseerd. Ook werden producten van steeds verder aangevoerd – mogelijk gemaakt door technologische innovaties – waardoor legers konden groeien. Dit is althans het algemene verhaal … 
Aan de hand van heel concrete gebeurtenissen, personen, plekken en producten gaan we in dit project dit algemene beeld uitdagen met een lokaal perspectief.

Tekening van veldslag met paarden en karren

Over het onderzoek

In dit project gaan we de volgende vragen beantwoorden:

  • Hoe was de voedselvoorziening van militairen georganiseerd in de Zuiderwaterlinie? 
  • Hoe veranderde dit door de eeuwen heen? 
  • Welke veranderende ideeën over voeding zien we hierin terugkomen?

 

foto van soldaat die stuk brood eet

Aanpak

  • Net als bij het vorige onderzoeksproject werken we met een onderzoeksgroep bestaande uit onder andere heemkundigen, academische historici en archivarissen. Dit keer trekken we de samenwerking nog breder en sluiten ook studenten aan!
  • Er zijn verschillende rollen mogelijk binnen de onderzoeksgroep. We houden hierbij rekening met ieders sterktes en voorkeuren.
  • Als deelnemer werk je zelf (of in een duo of in een groepje) onder begeleiding van ervaren historici aan een historische casus.
  • Vanuit een specifieke en aansprekende casus ga je breder reflecteren op een tijdvak. Bijvoorbeeld: vanuit de ontwikkeling van een industriële chocoladereep in de tweede helft van de negentiende eeuw kun je reflecteren op de toenmalige kijk op militaire voeding en op de verhouding tussen krijgsmacht en burgersamenleving. Of een rechtszaak tegen een zoetelaar in de zeventiende eeuw leert ons waarom en op welke manier de krijgsmacht private ondernemers in de militaire voedselvoorziening aan banden probeerde te leggen.
Prent van een vrouw en een soldaat met een mand eten ertussenin

Praktische informatie

  • Maandelijks online overleg en een aantal offline bijeenkomsten
  • Tijdsbesteding flexibel 
  • Leeftijd of ervaring maakt niet uit

​Wat ga je doen?

  • Historisch bronnenonderzoek naar een onderwerp naar keuze in de 17e, 18e of 19e eeuw
  • ​Meeschrijven aan een boekpublicatie

Tijdpad

  • Mei-september 2026: start project
  • 30 oktober 2026: Symposium halverwege het project
  • Maart 2027: deadline definitieve teksten + afbeeldingen
  • Oktober 2027: (Boek-)presentatie project
Groepsfoto voor Gebouw-T in Bergen op Zoom

Symposium 30 oktober

Op vrijdag 30 oktober presenteerden onderzoekers de eerste resultaten van het project 'Van munitiebrood tot manoeuvre chocolaad' in het Stedelijk Museum Breda. Wat deden we?

  • Vroegmoderne conserveringsmethoden: Marieke Hendriksen, Thijs Elfrink en Tijmen Moesker (Huygens Instituut) vertelden over hun onderzoek binnen het PRESERVARE-project. We mochten zelfs ruiken aan hun zelf gepekelde haring en luchtgedroogde schol!

  • Voedselvoorziening bij Defensie: Mark Tamis en Berdine Magielsen (Ministerie van Defensie) gaven een inkijkje in de huidige voedselvoorziening voor militairen, van houdbare rantsoenen en samenwerking binnen de NAVO tot voeding die een gevoel van thuis geeft.

  • Postermarkt: Vrijwilligers en partners presenteerden de negen uiteenlopende casusonderzoeken, van jenever binnen de krijgsmacht tot de invloed van de trein op de voedselvoorziening. Aan de hand van bijzondere historische bronnen gingen zij in gesprek met bezoekers.

  • Proeverij soldatenbrood: Anne-Ruth liet bezoekers kennismaken met experimenteel gereconstrueerd soldatenbrood.

  • Museumbezoek: Onder leiding van Amanda bekeken we museumobjecten die aansluiten bij haar onderzoek naar Kwatta's manoeuvre chocolaad.

 

Partners en sponsoren